Zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne: przykłady

Zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne (OCD) objawiają się najczęściej poprzez przymus wielokrotnego mycia rąk z obawy przed zakażeniem, ciągłe sprawdzanie zamkniętych drzwi oraz obsesyjne układanie przedmiotów w równej linii. Przykłady zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych obejmują również natrętne, agresywne myśli skierowane wobec bliskich, które pacjent neutralizuje w głowie powtarzaniem konkretnych ciągów cyfr. To nie jest zwykły perfekcjonizm. To wycieńczająca choroba.

Prawda jest zresztą absolutnie taka, że rzygać mi się chce, gdy słyszę celebrytów w telewizji śniadaniowej opowiadających, jak bardzo mają OCD, bo lubią porządek na biurku. To naplucie w twarz ludziom, którzy spędzają cztery godziny pod prysznicem zdzierając skórę do krwi. Dotknęli klamki w publicznej toalecie na dworcu w Kutnie i ich mózg krzyczy o śmiertelnym zagrożeniu. Omawialiśmy to wczoraj na zespole po południu z lekarzami. Nikt nie traktuje tego zaburzenia poważnie, dopóki pacjent nie trafi na oddział zamknięty z całkowitego wycieńczenia organizmu.

Jakie są najczęstsze przykłady zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych w codziennym życiu?

Widzimy to w gabinetach każdego dnia. Pacjent wchodzi i od razu analizuje układ krzeseł. Główna fraza wyszukiwania, która sprowadza ludzi do psychiatrów, dotyczy właśnie codziennych, męczących rytuałów. Przykłady zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych z życia wzięte pokazują brutalną prawdę o tej chorobie. Ludzie tracą pracę, bo nie mogą wyjść z domu. Znam przypadek z osiedla Retkinia w Łodzi, gdzie dorosły mężczyzna spóźniał się do biura codziennie o dwie godziny. Musiał dotknąć każdego rogu w mieszkaniu dokładnie cztery razy. Jeśli pomylił się przy ostatnim rogu, zaczynał cały obchód od nowa. Brzmi to irracjonalnie. BOLI to pacjenta fizycznie.

Najbardziej pospolite formy nerwicy natręctw dotyczą higieny i sprawdzania. Mamy tu klasyczny case overthinkingu połączonego z fizycznym przymusem. Chory myje ręce mydłem antybakteryjnym. Potem płynem do dezynfekcji. Następnie znowu mydłem. Skóra pęka. Pojawiają się rany. Mimo to pacjent czuje lepki brud, którego tam nie ma. Mózg wysyła fałszywy sygnał alarmowy o zagrożeniu życia. Kompulsja mycia to jedyny sposób na chwilowe obniżenie lęku. Ulga trwa zaledwie kilka minut.

Dobrym pomysłem jest przyjrzenie się mechanizmowi sprawdzania. Zjawisko to niszczy poranki tysięcy osób.

• Pacjent zamyka drzwi na klucz, szarpie klamkę, schodzi po schodach, po czym wraca na górę, żeby upewnić się, czy na pewno zamknął, a czynność tę powtarza kilkanaście razy, nagrywając cały proces telefonem komórkowym, żeby mieć dowód w pracy, że mieszkanie jest bezpieczne.
• Liczy kroki.
• Sprawdza kurki od gazu, odłączając żelazko i toster z gniazdek, a następnie wraca z przystanku autobusowego, by spojrzeć na te same gniazdka jeszcze raz.
• Ustawia buty.

Czy sprawdzanie zamków w drzwiach to już nerwica natręctw?

Wrócenie się raz do domu, żeby sprawdzić żelazko, to normalność. Każdy ma moment zawieszenia pamięci. Problem zaczyna się w chwili, gdy to sprawdzanie dezorganizuje ci życie. Diagnozujemy zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne, gdy natrętne myśli i kompulsje zajmują więcej niż godzinę dziennie. Zazwyczaj zajmują znacznie więcej. Zabierają całą przestrzeń kognitywną.

Wielu pacjentów pyta mnie na pierwszej wizycie, gdzie leży granica. Odpowiadam prosto. Granica leży w cierpieniu. Zwykły człowiek sprawdza zamek i odczuwa spokój. Osoba chora na OCD sprawdza zamek i odczuwa narastającą panikę. Myśli intruzywne podpowiadają: „A co jeśli przekręciłeś klucz w złą stronę? Ktoś wejdzie. Zabije twoją rodzinę. To będzie twoja wina”. Ten ciężar odpowiedzialności przytłacza.

Jakie myśli intruzywne i obsesje męczą pacjentów z OCD?

Zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne to nie tylko fizyczne rytuały. Piekło często rozgrywa się wyłącznie w głowie. Nazywamy to potocznie „Pure O” (Pure Obsessional OCD). Pacjent pozornie funkcjonuje normalnie. Nie myje rąk. Nie sprawdza zamków. Siedzi na kanapie i pije herbatę. W jego głowie trwa jednak rzeź. Obsesje to niechciane, agresywne, bluźniercze lub seksualne obrazy, które wdzierają się do świadomości. Są one całkowicie niezgodne z charakterem pacjenta (ego-dystoniczne).

Przykłady zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych o podłożu czysto myślowym przerażają samych chorych. Matka trzymająca noworodka nagle widzi obraz, na którym wyrzuca dziecko przez balkon. Mężczyzna jadący samochodem czuje przeraźliwy strach, że celowo wjedzie w przystanek pełen ludzi. Nigdy tego nie zrobią. Ich mózg po prostu torturuje ich najgorszymi możliwymi scenariuszami. Boją się własnych myśli.

Aby zneutralizować te obrazy, chorzy stosują kompulsje myślowe. Odmawiają w głowie określoną modlitwę. Powtarzają ciągi cyfr. Zastępują złą myśl „dobrą” myślą. To wyczerpuje zasoby energetyczne organizmu w tempie ekspresowym. Widziałem ludzi zasypiających na krześle w gabinecie z powodu zmęczenia ciągłą walką z własnym umysłem.

Co to jest religijne OCD i skrupulantyzm?

Skrupulantyzm to specyficzna forma nerwicy natręctw. Uderza w wartości religijne lub moralne pacjenta. Chory obsesyjnie boi się, że popełnił grzech, obraził Boga lub złamał zasady moralne. Przykłady zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych na tle religijnym są bardzo wyraźne na polskim gruncie kulturowym. Pacjent idzie do spowiedzi codziennie. Ksiądz odmawia mu rozgrzeszenia, widząc chorobę. Pacjent wpada w panikę.

Natrętne myśli w skrupulantyzmie to często bluźnierstwa pojawiające się w głowie dokładnie w momencie przyjmowania komunii. Rytuałem staje się wielokrotne odmawianie różańca. Jeśli chory pomyli jedno słowo, zaczyna całą modlitwę od początku. Zamiast dawać wsparcie duchowe, religia staje się źródłem paraliżującego lęku przed potępieniem.

Jak wyglądają fizyczne kompulsje i rytuały obronne?

Kompulsje to fizyczna odpowiedź na obsesję. To zachowania, które chory musi wykonać, aby zapobiec wyimaginowanej katastrofie. Często nie mają one żadnego logicznego związku z lękiem. Zastanawiacie się zresztą, dlaczego ktoś stuka trzy razy w blat, żeby uchronić matkę przed rakiem? Sam się nad tym borykałem dzisiaj u siebie w papierach. Mózg chorego tworzy magiczne powiązania. Jeśli nie zapalę i nie zgaszę światła cztery razy, ktoś z moich bliskich umrze w wypadku samochodowym.

Zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne bardzo często współwystępują z innymi problemami z grupy BFRB (Body-Focused Repetitive Behaviors). Zalicza się do nich trichotillomanię (wyrywanie włosów) czy dermatillomanię (skubanie skóry). Skubanie skórek przy paznokciach do krwi to również forma rozładowania napięcia. W skrajnych przypadkach pacjenci wyrywają sobie rzęsy lub brwi. Robią to automatycznie.

Piszę to teraz o 2 w nocy, bo znowu mieliśmy awarię systemu rejestracji na oddziale, ale musimy to zamknąć. Przykładami zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych są też zachowania unikające. Chory przestaje używać noży w kuchni, bo boi się, że straci kontrolę i kogoś zadźga. Przestaje wychodzić z domu, by nie nadepnąć na pęknięcia w chodniku. Życie kurczy się do rozmiarów jednego, bezpiecznego pokoju.

Skąd bierze się zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne u dorosłych?

Genetyka gra tu pierwsze skrzypce. Zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne mają silne podłoże biologiczne. Nie wymyślisz sobie tej choroby z nudów. Badania skanów mózgu pokazują nadaktywność w obwodach łączących korę oczodołowo-czołową z jądrem ogoniastym. To tam powstaje pętla lęku. Mózg zacina się jak zepsuta płyta i nie potrafi przejść do kolejnej myśli. Brakuje sygnału „wszystko jest w porządku”.

Chociaż prawdę mówiąc brakuje nam twardych danych z zeszłego miesiąca, więc wydaje się to tylko jedną z możliwych hipotez na ten rok pod kątem epigenetyki. Wiemy na pewno, że stresujące wydarzenia życiowe pełnią rolę zapalnika. Utrata pracy, śmierć kogoś bliskiego, a nawet narodziny dziecka mogą wyzwolić uśpione predyspozycje. Często nerwica natręctw ujawnia się już w dzieciństwie, ale dorośli bagatelizują objawy, nazywając je „dziwactwami”. Wkraczamy z leczeniem dopiero, gdy system całkowicie się załamuje.

Dlaczego nagle pojawiają się natrętne myśli o krzywdzeniu innych?

To najtrudniejszy moment dla pacjenta. Nagle, bez żadnego ostrzeżenia, w głowie pojawia się brutalny obraz. Dlaczego tak się dzieje? Mózg człowieka produkuje tysiące myśli dziennie. Większość z nich to bzdury, które natychmiast ignorujemy. Osoba z predyspozycją do OCD łapie się na jednej, najbardziej przerażającej myśli i nadaje jej ogromne znaczenie. Skoro o tym pomyślałem, to znaczy, że taki jestem. To błąd poznawczy zwany fuzją myśli i działania.

Pacjent zaczyna unikać sytuacji zapalnych. Chowa ostre narzędzia. Przestaje zostawać sam na sam z dziećmi. Paradoksalnie to właśnie lęk przed byciem złym człowiekiem napędza te natrętne myśli. Im bardziej starasz się o czymś nie myśleć, tym mocniej to do ciebie wraca. Spróbuj teraz przez minutę nie myśleć o różowym słoniu. Właśnie o nim pomyślałeś. Tak działa mechanizm OCD w przypadku agresywnych obsesji.

Jak leczyć zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne i czy to da się wyleczyć?

Leczymy to dwutorowo. Terapia i farmakologia. Zmieniliśmy te zasady na robocie lata temu i trzymamy się tego standardu. Terapia poznawczo-behawioralna (CBT), a konkretnie jej odmiana nazywana Ekspozycją z Powstrzymaniem Reakcji (ERP), to złoty standard. Zmuszamy pacjenta do konfrontacji z lękiem. Chory musi dotknąć brudnej klamki i świadomie powstrzymać się od umycia rąk. To brutalne. To wywołuje płacz i ataki paniki. Ale to działa.

Z czasem mózg uczy się, że brak rytuału nie prowadzi do katastrofy. Poziom lęku naturalnie opada. Nazywamy to habituacją. Wsparciem dla terapii są leki z grupy SSRI (selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny). Podajemy leki. Czekamy na reakcję. Dawki w leczeniu zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych są z reguły znacznie wyższe niż w leczeniu depresji. Bez mała prawie pięćdziesiąt procent pacjentów odczuwa wyraźną ulgę po kilku miesiącach dobrze dobranej farmakoterapii.

Czy to da się wyleczyć całkowicie? Rzadko używamy słowa „wyleczenie”. Mówimy o remisji. Pacjent uczy się żyć z chorobą na tyle, że objawy przestają mu przeszkadzać. Natrętna myśl się pojawia, ale chory po prostu wzrusza ramionami i idzie dalej. Odzyskuje kontrolę nad własnym czasem. Wychodzi z domu. Wraca do pracy. Przykłady zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych z czasem stają się tylko przykrym wspomnieniem minionego kryzysu.

Masz te objawy? Siedzisz teraz przed ekranem i liczysz sylaby w tym tekście, bo inaczej stanie się coś złego? Idź do lekarza psychiatry. Przestań ukrywać swoje rytuały przed rodziną. Nikt cię nie zamknie w zakładzie za myśli o zrobieniu komuś krzywdy, dopóki są one ego-dystoniczne i powodują twój lęk. Przestań z tym walczyć sam.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

• Co to są zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne (OCD)?
  Zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne to choroba psychiczna charakteryzująca się obecnością nawracających, natrętnych myśli (obsesji) oraz przymusowych zachowań lub rytuałów (kompulsji), które pacjent wykonuje w celu obniżenia lęku.
• Jakie są najczęstsze przykłady zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych?
  Najczęstsze przykłady to obsesyjne mycie rąk, wielokrotne sprawdzanie zamków w drzwiach i kurków od gazu, układanie przedmiotów w symetrii oraz powtarzanie w myślach słów lub ciągów cyfr w odpowiedzi na agresywne myśli intruzywne.
• Czym są myśli intruzywne w OCD?
  Myśli intruzywne to niechciane, nagłe i przerażające obrazy (często o charakterze agresywnym, seksualnym lub bluźnierczym), które wdzierają się do umysłu chorego i są całkowicie sprzeczne z jego prawdziwym charakterem.
• Jak leczy się nerwicę natręctw?
  Podstawą leczenia jest terapia poznawczo-behawioralna (CBT) z wykorzystaniem techniki ekspozycji i powstrzymania reakcji (ERP) oraz farmakoterapia, zazwyczaj przy użyciu leków przeciwdepresyjnych z grupy SSRI w wysokich dawkach.
• Czy OCD można całkowicie wyleczyć?
  Całkowite wyleczenie zdarza się rzadko, jednak odpowiednia terapia i leki prowadzą do długotrwałej remisji. Pacjent odzyskuje kontrolę nad zachowaniem i uczy się ignorować natrętne myśli bez wykonywania kompulsji.
• Czy sprawdzanie czy zamknąłem drzwi to już choroba?
  Nie, jeśli robisz to raz i idziesz dalej. Zaburzenie diagnozuje się, gdy sprawdzanie zajmuje dużo czasu (powyżej godziny dziennie), wywołuje silny lęk i paraliżuje twoje codzienne funkcjonowanie.

Bibliografia

1. Główny Urząd Statystyczny – https://stat.gov.pl
2. Ministerstwo Zdrowia – https://www.gov.pl/web/zdrowie
3. Narodowy Fundusz Zdrowia – https://www.nfz.gov.pl
4. Polskie Towarzystwo Psychiatryczne – https://psychiatria.org.pl
5. Wydawnictwo Naukowe PWN – https://pwn.pl